Valverderen landa-kaierren eskuz egindako ilustrazioak:  Pancorbo, 1954.

ANIren blog-bisitariren batek irakurria du, agian, José Antonio Valverde (1926-2003) naturazalearen oroimenak, Quercus argitaletxeak argitaratuak. Valverdek naturazale hiperaktiboa izan behar zuen, Doñana salbatuz, parke nazional bat sortuz, fauna aldetik ezezagunak zeuden lurralde afrikarrak esploratuz eta apurtzaileak ziren teoria ekologikoak asmatuz, adibidez, hominidoen jatorri alejalearena. Uste dut jakingura aseezinezkoa zuela: horren froga ugari eman zigun ANIren hamargarren urteurrenean bertara egin zuen bisitan. Baina hori beste kontu bat da...



Denboraren martxa geldiezina desagertarazten ari da XX. mendearen berrogeita hamargarren eta hirurogeigarren hamarkadetako bidegileak: hegaztizaleen eta zientzialarien ornitologia eraikitzen hasi ziren horiexek, gaurko etxadi handia bihurtu arte. Bernis-en, Sáez-Royuela-ren, Valverderen eta besteen ekarpenen balioa, gainera, hazten ari da gaur egun, ez moteltzen, urte horietan espeziek zituzten banaketa eta egoera jakin nahi ditugun neurrian. Lehengo egoera ezagutzeak poblazioen dinamika arautzen duten prozesuak ulertzea ahalbidetzen du: horrela, etorkizunari begira, aurreikuspen fidagarriak egin daitezke.



Diodan horrek guztiak badu balio berezia, orain Valverderen jatorrizko landa-kaierrak publikoan jarri direnean, Salamankako unibertsitatearean webgunearen bidez. (http://gredos.usal.es/jspui/handle/10366/3699). Interes nabarmeneko bestelako dokumentuen artean agertzen dira Valladoliden eta Donostiaren arteko 1954ko apirileko bidai batean zehar, Pancorbon geldiunea eginda, jasotako apunte naturzaleak. Bertan Valverdek aprobetxatu zuen topatzen zituen herriko, ehiztari edo abeltzainekin hitz egiteko eta handik hurbil dagoen Obarenes-en zenbait leku bisitatzeko. Eper grisa hogeita hamargarren hamarkadara arte bertan izandakoaren berri arras erabilgarria bada ere, Valverdek batez ere ordurako gainbeherakada nabarmenean zegoen ugatzean jarri zuen arreta. Kontua da Valverdek xehetasun handiz deskribatu zituela okupatuta zegoen habia eta bikoteak hezurrak hausteko erabiltzen zuen lekua, seguru asko Pirineoetatik kanpora azkenetarikoak. Horren krokisa eskuan genuela, 2010ean Fran Silván-ek eta nik neuk Obareneseko trokarte-multzora, Valverdek habia kokatu zuen lekura hain zuzen, bisita egin genuen, ugatzaren (edo Burgosen eta Araban esaten zen bezala “cascahués”aren) ekitaldien aztarnak bilatzeko asmoz. Hona gure fantasia: Picos Europan ornitologo kantauriarrek hamarkadetan erabili gabe izan diren habi zaharrak deskribatu dituzten bezala egitea. Gure kasuan, ordea, ez gara kapaz izan habi- edo janari-aztarnarik zuen kobazulorik edo erlaitzik aurkitzeko. Gaur gaurkoz, sai arreak dira harkaiztiok okupatzen duten bakarrak. Agian, horien ekitaldiek desagertarazi dute edozein aztarna probetxugarri.

Obareneseko trokartea: han kokatu zituen Valverdek, 1954an, ugatzaren habia  eta hezurrak hausteko tokia.

Valverderena ez da mendi kate horietan ugatzari buruzko datu historiko bakarra, Hiraldo-k, Delibes-ek eta Calderón-ek, espezieari buruz aspaldian egin zuten monografia hartan, Bugedo eta Foncea bitarteko sakanean beste habigune bat finkatzen baitute. Areago: habia hustutzeari buruzko oharrak jaso zituzten, Santa María de Bugedoko monastegiaren bilduma zoologikoan arraultza jaso zela aipatuz. Bilduma hori orain hainbat urte bisitatu nuen: oinarriz, Ameriketatik misiolari Lasalletarrek bidalitako aleek osatzen dute. Hala ere, ‘ugatza’ errotulua zeraman arraultz bat topatu ahal izan nuen: sai arre batena zen, ordea. Berriro ere, Obarenesen mamua nonahiko sai arreak ordezkatu du.



Labur esanda, pista hauek ez digute ezer ekarri, baina Valverderi eta besteri esker, beren esperientziak landa-kaierretara eta datuak txosten argitaratuetara pasatu zituztelako, Pirinioetan iraun duen eta ezagutzen dugun bizilekuz kanpo ugatzaren desagerpenaren kronologia eta arrazoiak findu ditzakegu. Eta, urte haietan pairatu zen jaitsierari buelta eman zaiola, ugatzak lur berriak kolonizatzeko aukerez aztertzen jarrai dezakegu. Halako itzulera, berezkoa edo lagundutakoa, Valverderi eta bere belauneko ornitologoei, baliabide gutxiko baina bokazioz eta kemenez beterik zeuden horiei guztiei, izugarri gustatuko litzaieke, seguru.



Testua eta argazkiak: José María Fernández